Będę mówił o prawdach pozytywnej religii – o przedmiotach bardzo dalekich i obcych współczesnej świadomości, zainteresowaniom współczesnej cywilizacji. Zainteresowania współczesnej cywilizacji są takie, jakich nie było wczoraj i nie będzie jutro. Można więc wybrać to, co jest jednakowo ważne w każdym czasie.

Stwierdziłem, że przeznaczeniem rozwoju Zachodu, zachodniej cywilizacji, jest bycie koniecznym dla ludzkości przejściem od religijnej przeszłości do religijnej przyszłości.

Jest godne uwagi, że jak religijny stosunek do przyrody, podporządkowanie jej życia i świadomości człowieka i jej ubóstwienie doprowadziły do religijnego negowania przyrody i wszelkiego bytu, doprowadziło do religijnego nihilizmu, tak i filozoficzne ubóstwienie przyrody we współczesnej świadomości, filozoficzny naturalizm doprowadził do filozoficznego negowania wszelkiego bytu, do filozoficznego nihilizmu, który – jak wiadomo – został za naszych dni rozwinięty w systemach Schopenhauera i Hartmanna.

Negatywna religia – której najlepszym wyrazem jest buddyzm – rozumie absolutną zasadę jako nicość. Zaiste jest ona nicością, gdyż nie jest czymkolwiek, nie jest jakimkolwiek określonym, ograniczonym bytem jako istota wśród innych istot, gdyż jest ponad wszelkim określeniem, jest wolna od wszystkiego.

Właściwie rozwinięta nauka o ideach ukazuje nam obiektywną istotę zasady Boskiej lub to, co stanowi właściwą metafizyczną dziedzinę jej bytu, niezależną od przyrodzonego świata zjawisk, chociaż z nim powiązaną. Poznaliśmy, jak należy traktować te fundamentalne podstawy i ostateczne elementy wszelkiego bytu, które z jednej strony odnoszą się do widzialnego świata zjawisk jako jego substancjalne zasady lub przyczyny sprawcze, a z drugiej strony stanowią własną treść lub wewnętrzną pełnię zasady Boskiej.

Widzieliśmy, że istotną zasadą judaizmu jest objawienie Boga w Jego absolutnej jedności jako czystego ja, zostaje wyzwolone od wszelkiej wyłączności w objawieniu proroków Izraela, którym Bóg objawia się nie tylko jako czyste ja, nie mające w swoim działaniu żadnej innej osnowy poza wyłączną subiektywną zasadą samowoli, podporządkowującej sobie człowieka zewnętrzną siłą, budzącą w nim lęk (takim był pierwotnie dla Żyda El-Szaddaj – Bóg siły i strachu, takim jest też dzisiaj przede wszystkim Allach dla mahometan): Bóg objawia się prorokom jako dysponujący określoną istotną treścią, jako wszechogarniająca miłość, na skutek czego działanie Boga na innego, Jego relacja do człowieka jest określona przez obiektywną ideę absolutnego dobra i prawo Jego bytu nie jest już czystą samowolą (w Nim) i zewnętrzną koniecznością przemocy (dla człowieka), a jest wewnętrzną koniecznością lub autentyczną wolnością.

Widzieliśmy, że uznając zasadę Boską jako istniejącą z absolutną treścią, należy koniecznie uznać w niej trzy współistotne i nierozdzielne podmioty, z których każdy na swój sposób odnosi się do jednej i tej samej absolutnej istoty, ponieważ dysponuje jedną i tą samą absolutną treścią. Pierwszy jest absolutną Prazasadą, duchem jako samoistniejącym, czyli bezpośrednio istniejącym jako absolutna substancja. Drugi jest wiecznym i adekwatnym przejawem lub wyrazem, istotowym Słowem pierwszego, a trzeci jest Duchem powracającym do siebie i przez to zamykającym krąg bytu Bożego, Duchem doskonałym, Duchem Świętym.

Wieczny lub Boży świat, o którym mówiłem na poprzednim wykładzie, nie jest zagadką dla rozumu. Ten świat jako idealna pełnia wszystkiego oraz zrealizowanie dobra, prawdy i piękna, przedstawia się rozumowi jako to, co samo a siebie powinno być czymś normalnym.

Świadomość religijna, wychodząc od Boskiej, doskonałej zasady, odnajduje rzeczywisty świat przyrodzony jako nieodpowiadający tej zasadzie, czyli niedoskonały lub nienormalny, a skutkiem tego zagadkowy i niezrozumiały. Ukazuje się on jako coś nieprawdziwego i niewłaściwego, a dlatego trzeba go wyjaśnić na podstawie autentycznego i prawidłowego świata, czyli świata innego, nadprzyrodzonego lub Bożego, który ujawnia się świadomości religijnej jako jego pozytywna treść. Wiążącym ogniwem, przy pomocy którego byt przyrodzony jest wyjaśniany lub wyprowadzany z zasady Boskiej, jest – jak wiemy – człowieczeństwo jako konkretna jedność wszystkich zasad.

Po wypadnięciu z jedności Bożej świat przyrodzony stał się chaosem różnorodnych elementów. Wielość elementów, na które się rozpadł, obcych sobie wzajemnie, nieprzenikalnych wzajemnie dla siebie, wyraża się w realnej przestrzeni.